KANBrief 4/13

Bezpieczeństwo laserów: nowe wartości dopuszczalne określone w normach stanowią problem dla BHP

Lasery są wszechobecne. Zapewniają największą precyzję w produkcji materiałów, są stosowane w spektroskopowych metodach badań naukowych, diagnostyce medycznej i procedurach terapeutycznych. Znajdziemy je również w urządzeniach elektronicznych użytku domowego oraz w wyrobach typu „zrób to sam”. Rozmawiamy z panem Martinem Brose1 oraz dr Erikiem Romanusem2 na temat problemów związanych z prowadzoną obecnie rewizją normy dotyczącej bezpieczeństwa laserów.

Jakie zagrożenia wiążą się ze stosowaniem technologii laserowej?

Martin Brose: Kiedyś zagrożenia i wypadki zdarzały się głównie w laboratoriach, na przykład podczas badań, czy też podczas produkcji i napraw laserów o bardzo wysokiej wydajności (klasy 4). Jednak obecnie stosowanie wskaźników laserowych przez osoby prywatne coraz częściej powoduje obrażenia oczu i oślepienia.

Jakie przepisy regulują stosowanie wyrobów laserowych?

Erik Romanus: Bezpieczeństwo wyrobów laserowych działających w oparciu o napięcie sieciowe reguluje dyrektywa niskonapięciowa (LVD). Wyroby laserowe zasilane bateriami podlegają z kolei dyrektywie w sprawie ogólnego bezpieczeństwa produktów. Dyrektywy te zostały transponowane do ustawodawstwa krajowego państw członkowskich za pomocą odpowiednich ustaw i rozporządzeń. Norma zharmonizowana PN-EN 60825-1:2010P „Bezpieczeństwo urządzeń laserowych” stanowi wsparcie techniczne dla podstawowych wymagań określonych w dyrektywie niskonapięciowej w odniesieniu do bezpieczeństwa laserów. W normie opisano wymagania bezpieczeństwa oraz system klasyfikacji urządzeń laserowych.

Tymczasem bezpieczne stosowanie urządzeń laserowych w miejscu pracy reguluje dyrektywa europejska 2006/25/WE3. W dyrektywie tej ustalono wartości graniczne ekspozycji, aby chronić pracowników przed zagrożeniami związanymi z promieniowaniem laserowym. Wartości graniczne, które znajdziemy zarówno w normie PN-EN 60825-1:2010P jak i w dyrektywie 2006/25/WE ustalono w oparciu o rekomendacje Międzynarodowej Komisja ds. Ochrony Przed Promieniowaniem Niejonizującym (ICNIRP) z roku 19964 i 20005.

ICNIRP zmieniła ostatnio koncepcję wartości granicznych dla promieniowania laserowego, uwzględniając wyniki najnowszych badań naukowych6. Zbiega się to w czasie z opracowanie nowego projektu normy PNEN 60825-1, który powstał w oparciu o nową koncepcję ustalania wartości granicznych.

Jaki wpływ mają nowe wartości graniczne?

Martin Brose: Nowe rekomendacje ICNIRP dotyczące wartości granicznych ekspozycji stanowią podstawę oceny ryzyka dla urządzeń laserowych w nowym projekcie normy PN-EN 60825-1. Jednak w niektórych przypadkach są one wyższe lub niższe od wartości granicznych ustalonych w dyrektywie 2006/25/WE, która nadal obowiązuje, a tym samym w ustawodawstwie krajowym, np. w niemieckiej ustawie dotyczącej sztucznego promieniowania optycznego (OStrV).

Na przykład zgodnie z zapisami normy niektóre lasery przypisane obecnie do wysokiej klasy 3B (jako lasery niebezpieczne), zostałyby przesunięte do najniższej kasy 1, a co się z tym wiąże, ich oznaczanie nie byłoby już obowiązkowe. Jednak podczas użytkowania takich urządzeń może dojść do przekroczenia wartości granicznych ekspozycji wymienionych w dyrektywie 2006/25/WE. Stanowi to poważny problem dla użytkowników, na przykład pracodawców, placówek szkolnych czy uniwersytetów, ponieważ nie ma informacji o wymogu stosowania środków ochronnych.

Przedstawiciele środowiska BHP zwrócili uwagę na ten problem, a niemiecki komitet zwierciadlany odrzucił projekt normy. Eksperci z dziedziny bezpieczeństwa i higieny pracy wnioskują, aby do normy zostały wprowadzone poprawki w trakcie procesu przyjmowania jej jako normy europejskiej wraz ze zobowiązaniem producentów do informowania użytkowników, jeśli istnieje możliwość przekroczenia wartości granicznych ekspozycji ustalonych w dyrektywie 2006/25/WE.

Czy będzie to dobre rozwiązanie?

Erik Romanus: Wartości graniczne ustalane sią nie tylko na podstawie danych naukowych na temat biologicznych skutków promieniowania laserowego, ale również na podstawie aktualnej oceny ryzyka społeczno-ekonomicznego oraz oceny wykonalności. Ustalanie wartości granicznych jest elementem pewnej polityki, a więc do Komisji Europejskiej należy podjęcie decyzji czy i w jakim zakresie nowa koncepcja ustalania wartości granicznych opracowana przez ICNIRP wraz z wynikami badań naukowych służą ochronie pracowników przed zagrożeniami związanymi z promieniowaniem laserowym. Moim zdaniem Komitet Doradczy Komisji Europejskiej ds. Bezpieczeństwa i Zdrowia w Miejscu Pracy, w którym reprezentowane są rządy, związki zawodowe i pracownicy jest odpowiednim ciałem do przygotowania takiej decyzji. Może również zaistnieć konieczność aktualizacji aneksów do dyrektywy 2006/25/WE.

1 BG ETEM – Niemiecki Zakład Społecznego Ubezpieczenia Wypadkowego ds. energii, tekstyliów, produkcji urządzeń elektrycznych i mediów
2 BAuA – Federalny Instytut Bezpiecze – stwa i Zdrowia w Pracy
3 Dyrektywa 2006/25/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie minimalnych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczących narażenia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi (sztucznym promieniowaniem optycznym)
4 Health Physics. 71(5):804-819, 1996
5 Health Physics. 79(4):431-440, 2000
6 Health Physics. 105(3):271-295, wrzesień 2013